Dlaczego właśnie ta osoba? Rola analizy wiktymologicznej w profilowaniu kryminalnym

Pracowniczka instytucji otrzymuje anonimową wiadomość z groźbą. Kilka dni wcześniej odmówiła uwzględnienia skargi. Sama zastanawia się, czy ktoś próbuje się na niej zemścić. Wkrótce okazuje się jednak, że podobną wiadomość dostał również jej poprzednik – jeszcze zanim objęła stanowisko.

Co mogło mieć znaczenie dla nadawcy: to, kim była adresatka, jaką decyzję wydała, czy po prostu fakt, że jej nazwisko widniało pod odpowiedzią instytucji?

Każde z tych wyjaśnień jest możliwe. Każde kieruje uwagę na inne informacje i prowadzi do odmiennych hipotez dotyczących motywacji nadawcy.

Przedstawiona sytuacja jest fikcyjnym przykładem opracowanym na potrzeby artykułu. Pozwala jednak przyjrzeć się jednemu z istotnych zagadnień profilowania kryminalnego: jak informacje o osobie pokrzywdzonej mogą wspierać rozumienie zachowania sprawcy i dlaczego nie należy utożsamiać przypuszczeń z ustalonymi faktami?

Czym jest analiza wiktymologiczna?

Analiza wiktymologiczna stanowi jeden z elementów wykorzystywanych w profilowaniu kryminalnym. Polega na rozpatrywaniu informacji dotyczących osoby pokrzywdzonej w powiązaniu z okolicznościami zdarzenia, jego przebiegiem oraz możliwymi mechanizmami zachowania sprawcy.

W zależności od charakteru sprawy znaczenie mogą mieć wcześniejsze kontakty między uczestnikami zdarzenia, charakter ich relacji, okoliczności, w których doszło do kontaktu, oraz informacje, jakimi sprawca mógł dysponować.

Analiza ta nie służy jednak wyłącznie poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, dlaczego sprawca wybrał określoną osobę. Istotne jest również rozważenie, czy rzeczywiście doszło do świadomego wyboru, czy też znaczenie miały okoliczności sytuacyjne lub przypadek.

Jan Gołębiowski i Kamila Grochowska w publikacji poświęconej przydatności profilowania kryminalnego wskazują na znaczenie łączenia danych dotyczących osoby pokrzywdzonej z informacjami o miejscu zdarzenia, śladach kryminalistycznych i innych okolicznościach sprawy. Autorzy zwracają jednocześnie uwagę na ograniczenia metodologiczne profilowania i konieczność ostrożnego formułowania wniosków [1].

Informacje o osobie pokrzywdzonej mogą zatem pomagać w budowaniu hipotez, ale same w sobie nie stanowią dowodu określonej motywacji ani tożsamości sprawcy.

Dlaczego wcześniejsza znajomość ma znaczenie?

Jednym z pytań pojawiających się podczas analizy zachowania sprawcy jest to, czy znał on osobę pokrzywdzoną przed zdarzeniem.

Na znaczenie tego zagadnienia zwraca uwagę Jan Gołębiowski. W rozmowie z Radomirem Wiśniewskim opisuje ustalanie wcześniejszej znajomości i charakteru relacji między sprawcą a osobą pokrzywdzoną jako istotny etap pracy nad profilem kryminalnym sprawcy zabójstwa [2].

Sama informacja o wcześniejszym kontakcie nie przesądza jednak o charakterze relacji ani o motywacji sprawcy.

Można znać czyjeś nazwisko z korespondencji, rozpoznawać daną osobę z widzenia albo pozostawać z nią w bliskiej relacji. Każda z tych sytuacji oznacza inny poziom znajomości i może prowadzić do odmiennych interpretacji.

Dlatego stwierdzenie „sprawca znał osobę pokrzywdzoną” bywa niewystarczające. Istotne jest określenie, na czym polegała ta znajomość, jakie informacje są potwierdzone oraz które elementy pozostają przedmiotem hipotez.

Osobisty charakter doświadczenia a osobisty motyw sprawcy

Wróćmy do pracowniczki, która otrzymała anonimową groźbę.

Załóżmy, że nadawca użył jej imienia i nazwiska oraz przywołał numer rozpatrywanej sprawy. Dla adresatki wiadomość może mieć bardzo osobisty charakter. Została skierowana bezpośrednio do niej i odwołuje się do decyzji, którą podpisała.

Specjalista analizujący dostępne informacje powinien jednak rozdzielić dwa zagadnienia:

Osobisty charakter doświadczenia osoby pokrzywdzonej nie jest równoznaczny z osobistym motywem sprawcy.

Jeżeli imię, nazwisko oraz numer sprawy znajdowały się na oficjalnym piśmie, nadawca mógł pozyskać wszystkie te informacje z jednego dokumentu. Ich wykorzystanie nie musi więc oznaczać wcześniejszej znajomości ani osobistego konfliktu.

Można rozważyć kilka alternatywnych wyjaśnień. Nadawca mógł kierować się chęcią odwetu za niekorzystną decyzję. Mógł również próbować wywrzeć presję na osobę, którą postrzegał jako odpowiedzialną za rozpatrzenie sprawy.

Nie można też wykluczyć innych motywacji, których ustalenie wymagałoby dodatkowych informacji.

Choć treść wiadomości w różnych sytuacjach mogłaby być podobna, psychologiczne mechanizmy leżące u podstaw działania nadawcy nie muszą być takie same.

Co zmienia informacja o wiadomości skierowanej do poprzednika?

Istotny moment w naszej fikcyjnej historii następuje wtedy, gdy okazuje się, że poprzedni pracownik pełniący tę samą funkcję również otrzymał podobną wiadomość.

Czy oznacza to, że nadawca kieruje groźby do wszystkich osób zajmujących określone stanowisko?

Niekoniecznie.

Informacja ta uzasadnia rozważenie nowych hipotez, ale nie pozwala jeszcze wyciągnąć jednoznacznego wniosku.

Znaczenie może mieć to, czy wiadomości dotyczyły tej samej sprawy, czy obie osoby pełniły podobne obowiązki oraz czy istniały inne okoliczności mogące łączyć zdarzenia. Pod uwagę należy wziąć również możliwość, że wiadomości pochodziły od różnych nadawców.

Podobieństwo zdarzeń nie stanowi samo w sobie dowodu wspólnego autorstwa.

Ta zasada ma znaczenie również dla sposobu dokumentowania informacji.

Zamiast formułować kategoryczny zapis: „Nadawca grozi kolejnym osobom zajmującym to stanowisko”.

Bardziej uzasadnione byłoby stwierdzenie: „Dwoje pracowników zgłosiło otrzymanie podobnych wiadomości w okresie pełnienia tej samej funkcji. Wspólne autorstwo wiadomości pozostaje hipotezą wymagającą weryfikacji”.

Druga wersja wyraźniej oddziela informacje pochodzące z relacji pracowników od interpretacji dotyczącej możliwego nadawcy.

Przykład ten ma charakter dydaktyczny i ilustruje zasadę rozdzielania faktów od hipotez. Nie stanowi wzoru dokumentacji procesowej ani opinii psychologiczno-sądowej.

Jak analizować okoliczności zdarzenia bez obwiniania osoby pokrzywdzonej?

Analiza wiktymologiczna może obejmować okoliczności, które poprzedzały zdarzenie lub mogły mieć znaczenie dla zachowania sprawcy. Wymaga to jednak szczególnej ostrożności interpretacyjnej.

Rozważmy dwa opisy tej samej sytuacji:

1. „Pracowniczka sprowokowała groźby odmową uwzględnienia skargi”.
2. „Pracowniczka odmówiła uwzględnienia skargi, a kilka dni później otrzymała wiadomość zawierającą groźbę”.

Pierwsze zdanie sugeruje związek przyczynowo-skutkowy i przypisuje zachowaniu adresatki rolę prowokacji. Drugie przedstawia chronologię wydarzeń, nie przesądzając o motywacji nadawcy.

Jeżeli autor wiadomości bezpośrednio odwołał się do odmowy uwzględnienia skargi, fakt ten może stanowić istotny element analizy. Nadal jednak nie oznacza, że jego deklarowane uzasadnienie wyczerpuje rzeczywiste motywy działania.

Wyjaśnianie okoliczności zdarzenia nie może prowadzić do przenoszenia odpowiedzialności za zachowanie sprawcy na osobę pokrzywdzoną.

Jest to szczególnie ważne w pracy psychologicznej z osobami, które doświadczyły gróźb, przemocy lub innych zachowań naruszających ich poczucie bezpieczeństwa.

Osoba pokrzywdzona może próbować odnaleźć przyczyny zdarzenia we własnych decyzjach i zachowaniach. Może zastanawiać się, czy inna reakcja pozwoliłaby uniknąć sytuacji.

W kontekście udzielania pomocy psychologicznej istotne jest rozumienie znaczenia tych przekonań dla dobrostanu i funkcjonowania danej osoby. Natomiast w analizie psychologiczno-sądowej wypowiedzi te mogą stanowić informacje o sposobie, w jaki osoba pokrzywdzona interpretuje swoje doświadczenie.

Nie można na ich podstawie automatycznie formułować wniosków dotyczących intencji sprawcy.

Rozróżnienie tych perspektyw pozwala zachować zarówno rzetelność analizy, jak i standardy etyczne pracy psychologa.

Jak połączyć informacje o osobie pokrzywdzonej z analizą motywacji sprawcy?

W przedstawionym przykładzie ważnym elementem okazała się informacja o tym, co łączyło adresatów anonimowych wiadomości.

Wspólna funkcja zawodowa mogła mieć znaczenie dla sposobu, w jaki nadawca wybierał odbiorców. Być może jego działania były związane z konkretną decyzją administracyjną, a być może z samą instytucją lub pełnionym stanowiskiem.

Na tym etapie żadna z tych możliwości nie może jednak zostać uznana za potwierdzoną.

Pokazuje to istotę analizy wiktymologicznej: informacje o osobie pokrzywdzonej nabierają znaczenia dopiero w powiązaniu z szerszym kontekstem zdarzenia.

W publikacji „Profilowanie kryminalne na potrzeby sądu. Kontrowersje wokół przydatności” Jan Gołębiowski i Kamila Grochowska omawiają możliwości wykorzystania profilowania kryminalnego, odwołując się między innymi do przykładów z praktyki i literatury. Zwracają jednocześnie uwagę na ograniczenia naukowe tej metody oraz fakt, że sam profil nie pozwala na indywidualną identyfikację sprawcy [1].

Dlatego szczególnego znaczenia nabiera umiejętność odróżniania ustalonych faktów, relacji uczestników zdarzenia oraz hipotez wymagających dalszej weryfikacji.

Wartość analizy wiktymologicznej nie polega na dostarczeniu szybkiej odpowiedzi na pytanie „dlaczego właśnie ta osoba?”, lecz na uporządkowaniu informacji, które mogą pomóc w rozumieniu okoliczności zdarzenia i możliwych motywacji sprawcy.

Analiza wiktymologiczna w praktyce psychologa – najważniejsze wnioski

Analiza wiktymologiczna pokazuje, jak duże znaczenie dla interpretacji zdarzenia może mieć kontekst relacji między sprawcą a osobą pokrzywdzoną.

Wymaga jednak ostrożności, szczególnie wtedy, gdy dostępne dane są niepełne, a określone zachowania mogą mieć wiele alternatywnych wyjaśnień.

Dla specjalistów zajmujących się psychologią kryminalną i sądową kluczowe pozostają umiejętność krytycznej oceny materiału, rozdzielania faktów od hipotez oraz uwzględniania ograniczeń własnego wnioskowania.

Równie ważna jest świadomość, że analiza okoliczności związanych z osobą pokrzywdzoną nie oznacza przypisywania jej odpowiedzialności za czyn sprawcy.

Zrozumienie, dlaczego działanie zostało skierowane wobec określonej osoby, wymaga zatem nie tylko wiedzy o mechanizmach motywacji, ale również uważnej analizy dostępnych informacji i gotowości do rozważania konkurencyjnych hipotez.

Bibliografia

[1] Gołębiowski, J., Grochowska, K. (2014). Profilowanie kryminalne na potrzeby sądu. Kontrowersje wokół przydatności. W: Innowacyjne metody wykrywania sprawców przestępstw. Materiały z konferencji (s. 119–139). Wrocław: E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa.

https://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/58887/10_Jan_Golebiowski_Kamila_Grochowska.pdf

[2] Wiśniewski, R. (2012, 21 września). Przez ofiarę do sprawcy zabójstwa. Jak działa profiler? Wywiad z Janem Gołębiowskim. „Dziennik Wschodni”.

https://www.dziennikwschodni.pl/artykul/175675,przez-ofiare-do-sprawcy-zabojstwa-jak-dziala-profiler

Chcesz lepiej poznać sposób myślenia profilera kryminalnego?

Analiza wiktymologiczna to jedno z zagadnień, które zostaną omówione podczas szkolenia „Profilowanie kryminalne w praktyce – analiza motywacji sprawców przestępstw” prowadzonego przez mgr. Jana Gołębiowskiego – psychologa kryminalnego, profilera i biegłego sądowego.

Podczas spotkania uczestnicy poznają znaczenie analizy zachowania sprawcy, śladów kryminalistycznych i informacji o osobie pokrzywdzonej. Przyjrzą się również rozróżnianiu motywacji wiodącej i towarzyszących oraz wykorzystaniu analizy motywacji w psychologii sądowej.

24 listopada 2026 r. | godz. 18:00–21:00 | Online

Sprawdź program i zapisz się na szkolenie Jana Gołębiowskiego

O autorce

dr n. med. Katarzyna Niewińska

Kierowniczka Sieci Klinik PsychoMedic.pl; jest doktorem nauk medycznych w dziedzinie psychiatrii dorosłych, specjalistką w zakresie psychologii klinicznej i psychoterapeutką z blisko 20-letnim doświadczeniem zawodowym. Ukończyła studia wyższe z zakresu psychologii i marketingu oraz liczne kierunki studiów podyplomowych: m.in. kurs specjalizacyjny z zakresu psychologii klinicznej (zwieńczony egzaminem zdanym z wyróżnieniem), renomowaną szkołę psychoterapii w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz seksuologię w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.

Zrealizowała grant naukowy i obroniła rozprawę doktorską w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Posiada wieloletnie doświadczenie naukowe, kliniczne i zarządcze — m.in. jako kierownik studiów na kierunku psychodietetyka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz jako terapeutka w Klinice Nerwic i Zaburzeń Osobowości IPiN czy Fundacji ASLAN. Jest autorką publikacji naukowych dotyczących m.in. problematyki przemocy, terapii grupowej i trudności młodych ludzi, a także kilkuset artykułów popularyzujących wiedzę psychologiczno-psychiatryczną. Specjalizuje się w psychoterapii dorosłych, par, rodzin i młodzieży.