Kiedy zanik pożądania nie jest tylko „brakiem ochoty”. Jak rozumieć seksualność pacjentki w pracy klinicznej?

W pracy klinicznej łatwo zatrzymać się na poziomie objawu.

Pacjentka unika zbliżeń.

Nie inicjuje kontaktu.

Mówi, że „coś się w niej wyłączyło”.

Czasem zgłasza przede wszystkim zmęczenie, napięcie, obniżony nastrój albo problemy w relacji. Dopiero później okazuje się, że jednym z ważnych obszarów cierpienia jest seksualność — nieobecna, zablokowana, przeżywana z napięciem albo wyparta na dalszy plan.

Zanik pożądania rzadko daje się zrozumieć wyłącznie jako „spadek libido”. Może być związany z przeciążeniem, brakiem poczucia bezpieczeństwa, trudnościami w regulacji emocji, stylem przywiązania, dynamiką relacyjną, wstydem wokół przyjemności, doświadczeniem przekroczeń albo utrwalonym przekonaniem, że potrzeby seksualne kobiety są mniej ważne.

Dlatego skuteczna praca z pacjentką wymaga czegoś więcej niż rozmowy o „większej bliskości” czy „lepszej atmosferze”. Wymaga rozumienia, co pacjentka komunikuje poprzez ciało i jakie mechanizmy — biologiczne, psychologiczne, relacyjne oraz kulturowe — mogą wygaszać jej pożądanie.

Pożądanie nie istnieje w oderwaniu od kontekstu

Pożądanie bywa potocznie rozumiane jako spontaniczny impuls: pojawia się albo go nie ma. W praktyce klinicznej częściej warto myśleć o nim jako o zjawisku zależnym od wielu czynników - stanu organizmu, emocji, relacji, przekonań, historii doświadczeń i aktualnego poczucia bezpieczeństwa.

Na seksualność pacjentki mogą wpływać między innymi: przewlekły stres, zmęczenie, napięcie, obniżony nastrój, trudności w relacji, doświadczenie presji, obraz ciała, farmakoterapia, choroby somatyczne, ból, zaburzenia hormonalne czy wcześniejsze doświadczenia naruszenia granic.

To ważne, ponieważ zanik pożądania nie zawsze oznacza „problem z seksem” w wąskim sensie. Czasem jest jednym z sygnałów szerszego przeciążenia psychicznego, relacyjnego lub somatycznego.

Ciało może komunikować więcej niż słowa

Wiele pacjentek nie rozpoczyna rozmowy od tematu seksualności. Częściej mówią o zmęczeniu, drażliwości, oddaleniu od partnera, trudnościach z odpoczynkiem albo poczuciu, że „nie mają dostępu” do własnych potrzeb.

Dopiero z czasem pojawia się informacja, że seksualność stała się obszarem napięcia, unikania, obowiązku albo obojętności. W takich sytuacjach ciało może komunikować to, czego pacjentka nie potrafi jeszcze nazwać wprost: przeciążenie, brak gotowości, konflikt, zamrożenie, lęk albo potrzebę ochrony granic.

Nie oznacza to, że każdy spadek pożądania należy interpretować psychologicznie. Oznacza natomiast, że w pracy klinicznej warto unikać prostych wyjaśnień i uwzględniać zarówno czynniki psychiczne, jak i medyczne.

Bezpieczeństwo, bliskość i napięcie w relacji

Pożądanie zwykle potrzebuje przestrzeni, w której możliwa jest zarówno bliskość, jak i autonomia. Trudno o gotowość do kontaktu seksualnego tam, gdzie dominuje presja, lęk przed oceną, napięcie, poczucie obowiązku albo brak wpływu na granice.

Pacjentka może funkcjonować w relacji, która z zewnątrz wydaje się stabilna, a jednocześnie nie doświadczać w niej wystarczającej przestrzeni na własne potrzeby, odmowę, przyjemność czy spontaniczność. Wtedy zanik pożądania nie musi oznaczać braku uczuć. Może być sygnałem, że w obszarze bliskości coś przestało być przeżywane jako bezpieczne, wzajemne albo żywe.

Dlatego w pracy z zanikiem pożądania ważne jest, aby nie lokować problemu wyłącznie „w pacjentce”. Seksualność rozwija się w relacji — i w relacji może również stopniowo wygasać.

Wstyd i przekonania o kobiecej seksualności

W pracy z seksualnością kobiet szczególne znaczenie mają przekazy kulturowe dotyczące ciała, przyjemności i sprawczości.

Niektóre pacjentki przez lata uczą się traktować własne potrzeby jako mniej ważne, zawstydzające albo trudne do wypowiedzenia. Inne funkcjonują w przekonaniu, że seks powinien być przede wszystkim odpowiedzią na potrzeby partnera, potwierdzeniem atrakcyjności albo sposobem utrzymania relacji.

W takim kontekście zanik pożądania może wiązać się nie tylko z aktualną relacją, ale także z głębiej utrwalonymi przekonaniami: o kobiecości, ciele, przyjemności, granicach i prawie do odmowy. To obszar wymagający dużej uważności klinicznej, ponieważ zbyt szybkie przechodzenie do „rozwiązań” może nieświadomie wzmocnić presję, którą pacjentka już wcześniej odczuwała.

Dlaczego proste zalecenia często nie wystarczają?

W obszarze seksualności łatwo o uproszczenia. Pacjentki słyszą czasem, że powinny „zadbać o atmosferę”, „więcej rozmawiać”, „odpuścić stres” albo „spróbować się przełamać”. Takie komunikaty bywają nie tylko nieskuteczne, ale mogą też wzmacniać poczucie winy.

Zanik pożądania nie powinien być traktowany jako deficyt, który pacjentka ma jak najszybciej skorygować. Bezpieczniejsze klinicznie jest rozumienie go jako sygnału wymagającego uważnej konceptualizacji.

W praktyce oznacza to konieczność uwzględnienia kilku poziomów jednocześnie: ciała, emocji, relacji, przekonań, historii seksualnej, aktualnego kontekstu życia oraz możliwych czynników zdrowotnych.

Seksualność jako ważny obszar pracy klinicznej

Seksualność nadal bywa tematem, który w gabinecie pojawia się późno, pośrednio albo fragmentarycznie. Czasem pacjentka nie wie, czy „może” o tym mówić. Czasem specjalista nie ma pewności, jak otworzyć ten obszar w sposób profesjonalny, nienaruszający i klinicznie użyteczny.

Tymczasem trudności seksualne mogą wpływać na samoocenę, nastrój, relację, poczucie kobiecości, sprawczość, bliskość i jakość życia. Dlatego kompetencje w zakresie pracy z seksualnością są ważne nie tylko dla seksuologów. Są istotne również dla psychologów, psychoterapeutów i terapeutów par, którzy pracują z pacjentkami doświadczającymi napięcia, wstydu, trudności relacyjnych, obniżonego nastroju czy problemów w obszarze bliskości.

Zanik pożądania może być objawem. Ale może być też punktem wejścia do szerszego rozumienia pacjentki: jej ciała, relacji, granic, historii, przekonań i sposobu przeżywania siebie jako osoby seksualnej.

Dobra praca kliniczna nie polega więc na szybkim „przywracaniu libido”. Polega raczej na rozumieniu, dlaczego w danym momencie życia pacjentki pożądanie zostało wyciszone, zablokowane albo stało się niedostępne.

Rozwijaj kompetencje w pracy z seksualnością kobiet

Jeśli pracujesz z pacjentkami, parami lub osobami zgłaszającymi trudności w obszarze bliskości, seksualności, napięcia, wstydu i relacji, warto rozwijać język oraz narzędzia klinicznego rozumienia tych problemów.

W PsychoMedic EDU dostępne jest certyfikowane szkolenie online „Praca gabinetowa z pacjentką z zanikiem pożądania”, prowadzone przez Łukasza Prochnija - psychologa, seksuologa oraz psychoterapeutę poznawczo-behawioralnego w trakcie certyfikacji.

Szkolenie jest skierowane do psychologów, psychoterapeutów, seksuologów, terapeutów par oraz specjalistów, którzy chcą rozwijać kompetencje w pracy z seksualnością kobiet. Program obejmuje między innymi neurobiologię pożądania, znaczenie bezpieczeństwa i regulacji emocji, wstyd i kulturowe tabu, psychoedukację seksualną oraz relacyjny kontekst pożądania.

Sprawdź szkolenie i rozwijaj kompetencje w pracy z seksualnością kobiet:

Praca gabinetowa z pacjentką z zanikiem pożądania — szkolenie online PsychoMedic EDU

O autorce

dr n.med. Katarzyna Niewińska - kierowniczka Sieci Klinik PsychoMedic.pl; jest doktorem nauk medycznych w dziedzinie psychiatrii dorosłych, specjalistką w zakresie psychologii klinicznej i psychoterapeutką z blisko 20-letnim doświadczeniem zawodowym. Ukończyła studia wyższe z zakresu psychologii i marketingu oraz liczne kierunki studiów podyplomowych: m.in. kurs specjalizacyjny z zakresu psychologii klinicznej (zwieńczony egzaminem zdanym z wyróżnieniem), renomowaną szkołę psychoterapii w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz seksuologię w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Zrealizowała grant naukowy i obroniła rozprawę doktorską w Instytucie Psychiatrii i Neurologii (IPiN) w Warszawie. Posiada wieloletnie doświadczenie naukowe, kliniczne i zarządcze - m.in. jako kierownik studiów na kierunku psychodietetyka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz jako terapeutka w Klinice Nerwic i Zaburzeń Osobowości IPiN czy Fundacji ASLAN. Jest autorką publikacji naukowych dotyczących m.in. problematyki przemocy, terapii grupowej i trudności młodych ludzi - w tym współautorką uznanej książki “Psychodrama w psychoterapii” (wydanej w 2011 roku nakładem Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego), a także autorką kilkuset artykułów popularyzujących wiedzę psychologiczno-psychiatryczną. Specjalizuje się w psychoterapii dla dorosłych, par, rodzin i młodzieży.

Bibliografia

Basson, R. (2000). The female sexual response: A different model. Journal of Sex & Marital Therapy, 26(1), 51–65.

Malary, M., Pourasghar, M., Khani, S., & Moosazadeh, M. (2015). Biopsychosocial determinants of hypoactive sexual desire in women: A narrative review. Materiały dostępne w PubMed Central.

Thomas, H. N., & Thurston, R. C. (2016). A biopsychosocial approach to women’s sexual function and dysfunction at midlife: A narrative review. Maturitas, 87, 49–60.

Lorenz, T., Rullo, J., & Faubion, S. (2016). Antidepressant-induced female sexual dysfunction. Mayo Clinic Proceedings, 91(9), 1280–1286.

Parish, S. J., Simon, J. A., Davis, S. R., Giraldi, A., Goldstein, I., Goldstein, S. W., Kim, N. N., Kingsberg, S. A., Morgentaler, A., Nappi, R. E., Park, K., Stuenkel, C. A., Traish, A. M., & Vignozzi, L. (2021). International Society for the Study of Women’s Sexual Health Clinical Practice Guideline for the Use of Systemic Testosterone for Hypoactive Sexual Desire Disorder in Women. Journal of Sexual Medicine, 18(5), 849–867.

Adebisi, O. Y., et al. (2024). Female Sexual Interest and Arousal Disorder. StatPearls, NCBI Bookshelf.