Jakie są cztery najczęściej stosowane narzędzia do diagnozy ADHD? Sprawdź

Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) wymaga stosowania rzetelnych, standaryzowanych metod opartych na aktualnej wiedzy naukowej. Prawidłowe rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na obserwacji czy subiektywnych relacjach, lecz na ustrukturyzowanym wywiadzie klinicznym oraz narzędziach o potwierdzonych właściwościach psychometrycznych. Poniżej opisano cztery najczęściej stosowane i najlepiej przebadane narzędzia wykorzystywane w procesie diagnozy ADHD.

W tekście przeczytasz:

1. Jakie są najczęściej stosowane narzędzia do diagnozy ADHD?
2. Co to jest DIVA-5?
3. Conners 3 - na czym polega?
4. Czym jest ASRS, czyli Adult ADHD Self-Report Scale?
5. Na czym polega test MOXO?

DIVA-5 - jedno z najbardziej wiarygodnych narzędzi w diagnostyce ADHD

Jednym z kluczowych narzędzi diagnostycznych stosowanych u osób dorosłych jest DIVA-5, czyli ustrukturyzowany wywiad kliniczny oparty bezpośrednio na kryteriach diagnostycznych DSM-5. Narzędzie to przeznaczone jest do diagnozy ADHD u dorosłych i obejmuje ocenę objawów zarówno w okresie dzieciństwa, jak i w życiu dorosłym, z uwzględnieniem ich wpływu na funkcjonowanie w różnych obszarach życia, takich jak praca, relacje społeczne czy organizacja codziennych obowiązków.

Badania walidacyjne wskazują na bardzo wysoką rzetelność międzyoceniającą narzędzia DIVA-5, mierzoną współczynnikiem kappa, który mieści się w przedziale od około 0,80 do 0,90. Oznacza to wysoką zgodność ocen różnych diagnostów. Trafność diagnostyczna DIVA-5 również oceniana jest jako wysoka — w badaniach porównujących wyniki DIVA z niezależną diagnozą kliniczną wykazano istotną zgodność rozpoznań. Dzięki tym właściwościom DIVA-5 jest uznawana za jedno z najbardziej rzetelnych i wiarygodnych narzędzi w diagnostyce ADHD u osób dorosłych.

Test Conners 3. Narzędzie do diagnozy ADHD

Drugą szeroko stosowaną grupą narzędzi są skale Connersa, w tym wersje przeznaczone dla dzieci i młodzieży (Conners 3) oraz dorosłych (CAARS). Są to standaryzowane kwestionariusze oceny zachowania, wypełniane przez różne osoby z otoczenia badanego, takie jak rodzice, nauczyciele oraz sami badani. Skale Connersa umożliwiają ocenę nasilenia objawów ADHD, ich profilu oraz identyfikację trudności współwystępujących.

Narzędzie znajduje zastosowanie zarówno w diagnozie klinicznej, jak i w badaniach przesiewowych oraz monitorowaniu efektów terapii. Umożliwia wieloaspektową ocenę funkcjonowania dziecka (Conners 3) i tworzenie indywidualnego profilu trudności, wspierając specjalistów w trafnym planowaniu i modyfikowaniu oddziaływań terapeutycznych.

Badania psychometryczne potwierdzają bardzo dobrą rzetelność wewnętrzną tych narzędzi, z wartościami współczynnika alfa Cronbacha zazwyczaj przekraczającymi 0,80, a często osiągającymi poziom 0,90. Trafność kryterialna i trafność konstruktu skal Connersa również oceniane są jako wysokie, co czyni je jednymi z najczęściej wykorzystywanych narzędzi w diagnostyce ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych.

Trzecim powszechnie stosowanym narzędziem jest ASRS, czyli Adult ADHD Self-Report Scale. Jest to krótki kwestionariusz samoopisowy opracowany we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia, przeznaczony do wstępnej oceny ryzyka ADHD u osób dorosłych.

ASRS pełni funkcję narzędzia przesiewowego i nie stanowi samodzielnej podstawy do postawienia diagnozy klinicznej.

MOXO w diagnozie ADHD. Komputerowy test ciągłego wykonania

Czwartym często wykorzystywanym narzędziem w procesie diagnozy ADHD jest test MOXO, czyli komputerowy test ciągłego wykonania (CPT – Continuous Performance Test). Narzędzie to znajduje zastosowanie zarówno w diagnozie dzieci i młodzieży, jak i osób dorosłych. MOXO służy do obiektywnej oceny podstawowych funkcji poznawczych związanych z ADHD, takich jak uwaga, impulsywność, nadruchliwość oraz tempo przetwarzania informacji.

Diagnoza ADHD testem MOXO – na czym polega?

Przed przystąpieniem do badania osoba badana otrzymuje od psychologa jasną i zrozumiałą instrukcję dotyczącą przebiegu testu. W trakcie badania na ekranie komputera prezentowany jest element docelowy, na który należy jak najszybciej zareagować pojedynczym naciśnięciem klawisza spacji, każdorazowo gdy pojawi się on ponownie. Równocześnie wyświetlane są inne bodźce graficzne, na które nie należy reagować. Aby jak najwierniej odtworzyć warunki codziennego funkcjonowania, w teście zastosowano dystraktory o charakterze wizualnym, dźwiękowym oraz mieszanym, których natężenie zmienia się w trakcie wykonywania zadania.

Wynik testu opiera się na analizie reakcji osoby badanej, obejmującej zarówno czas reakcji, jak i sposób naciskania klawisza. Test MOXO rejestruje odpowiedzi w czasie rzeczywistym i porównuje je z normami odpowiednimi dla wieku i płci. Na tej podstawie tworzony jest graficzny profil funkcjonowania, przedstawiany w tabelach i wykresach, obejmujący kluczowe obszary istotne w ocenie ADHD: uwagę, tempo reakcji, impulsywność oraz nadruchliwość.

Test MOXO jest postrzegany jako narzędzie charakteryzujące się wysoką obiektywnością oraz solidną rzetelnością pomiaru. Ma on formę testu niewerbalnego i pozostaje całkowicie niezależny od języka oraz kontekstu kulturowego, co sprawia, że może być stosowany w bardzo szerokim zakresie. Wyróżnia go unikatowy na skalę światową system dystraktorów, który umożliwia – na podstawie uzyskanych wyników – dokładne określenie, jakie bodźce (wizualne i dźwiękowe) najsilniej wpływają na funkcjonowanie osoby badanej. Cecha ta jest szczególnie cenna dla specjalistów, ponieważ pozwala na precyzyjne formułowanie dalszych zaleceń oraz lepsze dopasowanie oddziaływań terapeutycznych do potrzeb pacjenta. Dodatkowym atutem testu jest możliwość jego wielokrotnego stosowania, co czyni go użytecznym narzędziem do monitorowania i oceny efektów prowadzonego leczenia.

dr n. med. Katarzyna Niewińska - specjalista psychologii klinicznej, psychoterapeuta. Jej ścieżka zawodowa od początku była silnie związana z edukacją i pracą kliniczną. Kształciła się m.in. w prestiżowej Szkole Psychoterapii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukończyła seksuologię w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Stopień doktora nauk medycznych uzyskała w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Jej staż psychoterapeutyczny to lata pracy w wymagających ośrodkach klinicznych, m.in. w Klinice Nerwic i Zaburzeń Osobowości IPiN oraz w Fundacji ASLAN. Jest autorką publikacji naukowych i współautorką książki "Psychodrama w psychoterapii".

Źródło:

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. (2013). Diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych (wyd. 5). Waszyngton: APA.

Kooij, J. J. S., Francken, M. H. (2018). Ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny ADHD u dorosłych (DIVA-5). Fundacja DIVA.

Kessler, R. C., Adler, L. A., et al. (2005). Skala samoopisowa ADHD dla dorosłych Światowej Organizacji Zdrowia (ASRS): krótka skala przesiewowa do badań populacyjnych. Psychological Medicine, 35(2), 245–256.