Pacjent z ADHD często doskonale rozumie swoje trudności. Potrafi wskazać sytuacje, w których reaguje impulsywnie, przewidzieć konsekwencje swoich zachowań, a nawet opisać strategie, które „powinien” zastosować.

Mimo to podczas kolejnej kłótni ponownie przerywa rozmowę. Wysyła wiadomość, której później żałuje. Podejmuje pochopną decyzję finansową albo reaguje gwałtownym wybuchem emocji.

W praktyce klinicznej właśnie ten paradoks jest jednym z największych wyzwań w pracy z osobami z ADHD. Sama świadomość problemu bardzo rzadko przekłada się na trwałą zmianę zachowania. Dlatego skuteczna terapia impulsywności wymaga zrozumienia mechanizmów neuropsychologicznych, regulacji emocji oraz funkcjonowania procesów wykonawczych.

Impulsywność to znacznie więcej niż „brak samokontroli”

Impulsywność jest jednym z podstawowych objawów ADHD i może przejawiać się na wiele sposobów. Nie ogranicza się wyłącznie do działania „bez zastanowienia”. Obejmuje również trudność z odraczaniem reakcji, hamowaniem zachowania, regulacją emocji oraz przewidywaniem konsekwencji własnych działań.

W codziennej praktyce może objawiać się między innymi jako:

• przerywanie rozmów,
• podejmowanie decyzji pod wpływem chwili,
• impulsywne zakupy,
• trudność z czekaniem na swoją kolej,
• gwałtowne reakcje emocjonalne,
• pochopne zakończenie relacji lub konflikt.

Choć zachowania te bywają odbierane przez otoczenie jako brak odpowiedzialności czy niedojrzałość, współczesne badania wskazują, że impulsywność w ADHD jest przede wszystkim konsekwencją odmienności w funkcjonowaniu mechanizmów odpowiedzialnych za kontrolę zachowania oraz funkcji wykonawczych.

Dlaczego pacjent „wie”, ale nadal reaguje impulsywnie?

To jedno z pytań najczęściej pojawiających się podczas pracy terapeutycznej.

Pacjent często mówi:

„Wiedziałem, że nie powinienem tego powiedzieć.”

„Już w trakcie czułem, że zaraz wybuchnę.”

„Obiecałem sobie, że następnym razem będzie inaczej.”

Problem nie polega więc na braku wiedzy.

Osoby z ADHD często bardzo trafnie rozpoznają swoje trudności. Kiedy jednak dochodzi do silnego pobudzenia emocjonalnego, dostęp do wcześniej wypracowanych strategii samoregulacji może być znacznie ograniczony.

Badania wskazują, że ADHD wiąże się z trudnościami w zakresie funkcji wykonawczych, takich jak hamowanie reakcji, pamięć robocza czy elastyczność poznawcza. W praktyce oznacza to, że wiedza deklaratywna („wiem, co powinienem zrobić”) nie zawsze przekłada się na możliwość wykorzystania tej wiedzy w sytuacji wysokiego napięcia.

Impulsywność behawioralna i impulsywność emocjonalna

Choć często używa się jednego określenia – impulsywność – w praktyce klinicznej warto odróżniać jej różne przejawy.

Impulsywność behawioralna --> działanie bez zastanowienia, przerywanie rozmów, impulsywne zakupy, pochopne decyzje

Impulsywność emocjonalna --> gwałtowne wybuchy emocji, trudność z tolerowaniem frustracji, szybkie reagowanie złością lub płaczem, trudność z wyciszeniem emocji

Choć oba rodzaje impulsywności często współwystępują, ich nasilenie może być różne u poszczególnych pacjentów. Uwzględnienie tego rozróżnienia ułatwia konceptualizację problemu oraz planowanie dalszej pracy terapeutycznej.

O czym warto pamiętać w diagnostyce różnicowej?

Impulsywność nie jest objawem charakterystycznym wyłącznie dla ADHD.

Może występować również w przebiegu innych zaburzeń psychicznych, między innymi niektórych zaburzeń osobowości, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, zaburzeń związanych z używaniem substancji czy zaburzeń kontroli impulsów.

Dlatego ocena impulsywności zawsze powinna odbywać się w szerszym kontekście obrazu klinicznego, przebiegu rozwoju pacjenta, wieku pojawienia się objawów oraz funkcjonowania w różnych obszarach życia. Sama obecność impulsywności nie stanowi podstawy do rozpoznania ADHD.

Dlaczego proste rady często nie wystarczają?

Pacjenci z ADHD bardzo często słyszą komunikaty takie jak:

• „Po prostu policz do dziesięciu.”
• „Zastanów się, zanim coś zrobisz.”
• „Musisz bardziej panować nad sobą.”

Choć intencją takich rad jest pomoc, w praktyce okazują się one niewystarczające.

Impulsywność w ADHD nie wynika z braku motywacji ani niewystarczającej wiedzy. Jej mechanizmy są znacznie bardziej złożone i obejmują funkcjonowanie procesów wykonawczych, regulację emocji oraz sposób reagowania układu nerwowego na bodźce i stres.

Dlatego skuteczna terapia koncentruje się nie tylko na zwiększaniu świadomości problemu, ale również na rozwijaniu umiejętności samoregulacji i stopniowym budowaniu przestrzeni pomiędzy impulsem a reakcją.

Jak terapia poznawczo-behawioralna wspiera pracę z impulsywnością?

W terapii poznawczo-behawioralnej impulsywność nie jest traktowana wyłącznie jako pojedynczy objaw wymagający eliminacji.

Praca terapeutyczna obejmuje przede wszystkim zrozumienie mechanizmów podtrzymujących impulsywne zachowania oraz rozwijanie kompetencji umożliwiających bardziej świadome reagowanie w sytuacjach wysokiego pobudzenia.

W zależności od potrzeb pacjenta terapia może obejmować między innymi pracę nad regulacją emocji, monitorowaniem sygnałów poprzedzających impulsywne reakcje, rozwijaniem elastyczności poznawczej czy budowaniem nowych strategii radzenia sobie w sytuacjach stresowych.

Dobór konkretnych interwencji powinien zawsze wynikać z indywidualnej konceptualizacji przypadku oraz uwzględniać współwystępujące trudności kliniczne.

Podsumowanie

Impulsywność w ADHD to znacznie więcej niż skłonność do pochopnych decyzji. Jest złożonym objawem wynikającym z funkcjonowania procesów wykonawczych, regulacji emocji oraz sposobu przetwarzania bodźców.

Dlatego skuteczna pomoc wymaga czegoś więcej niż psychoedukacji czy prostych wskazówek dotyczących samokontroli. Kluczowe znaczenie ma trafna konceptualizacja trudności oraz dobór metod terapeutycznych opartych na aktualnej wiedzy naukowej i potrzebach konkretnego pacjenta.

Rozwijaj kompetencje w pracy z impulsywnością u osób z ADHD

Impulsywność jest jednym z najbardziej wymagających objawów ADHD w praktyce klinicznej. Jeśli chcesz lepiej rozumieć jej mechanizmy oraz poznawać praktyczne strategie terapii poznawczo-behawioralnej, sprawdź szkolenie „Praca z impulsywnością u osób z ADHD – praktyczne techniki terapii CBT” prowadzone przez Martę Suskę.

Podczas szkolenia uczestnicy poznają m.in.:

• współczesne rozumienie impulsywności w ADHD,
• różnicowanie impulsywności w ADHD i innych zaburzeniach,
• techniki CBT wspierające pracę z impulsywnością i regulacją emocji,
• strategie wykorzystywane w codziennej praktyce gabinetowej,
• analizę przypadków klinicznych i praktyczne przykłady zastosowania omawianych metod.

Sprawdź tutaj: https://www.psychomedic.edu.pl/praca-z-impulsywnoscia-u-osob-z-adhd-praktyczne-techniki-terapii-cbt-marta-suska 

O autorce

dr n.med. Katarzyna Niewińska 

kierowniczka Sieci Klinik PsychoMedic.pl; jest doktorem nauk medycznych w dziedzinie psychiatrii dorosłych, specjalistką w zakresie psychologii klinicznej i psychoterapeutką z blisko 20-letnim doświadczeniem zawodowym. Ukończyła studia wyższe z zakresu psychologii i marketingu oraz liczne kierunki studiów podyplomowych: m.in. kurs specjalizacyjny z zakresu psychologii klinicznej (zwieńczony egzaminem zdanym z wyróżnieniem), renomowaną szkołę psychoterapii w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz seksuologię w Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Zrealizowała grant naukowy i obroniła rozprawę doktorską w Instytucie Psychiatrii i Neurologii (IPiN) w Warszawie. Posiada wieloletnie doświadczenie naukowe, kliniczne i zarządcze - m.in. jako kierownik studiów na kierunku psychodietetyka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego oraz jako terapeutka w Klinice Nerwic i Zaburzeń Osobowości IPiN czy Fundacji ASLAN. Jest autorką publikacji naukowych dotyczących m.in. problematyki przemocy, terapii grupowej i trudności młodych ludzi - w tym współautorką uznanej książki “Psychodrama w psychoterapii” (wydanej w 2011 roku nakładem Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego), a także autorką kilkuset artykułów popularyzujących wiedzę psychologiczno-psychiatryczną. Specjalizuje się w psychoterapii dla dorosłych, par, rodzin i młodzieży.

Bibliografia

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., Text Revision; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.

Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: Constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.121.1.65

Faraone, S. V., Asherson, P., Banaschewski, T., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2021.01.022

Kooij, J. J. S., Bijlenga, D., Salerno, L., et al. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.11.001